"Con nhà nghèo vượt khó" vs "Con nhà giàu vượt sướng"

1. Nghèo vượt khó: Mệnh lệnh của sự sinh tồn

Xã hội chúng ta từ bao đời nay luôn dành sự trân trọng đặc biệt cho những tấm gương "con nhà nghèo vượt khó". Điều đó hoàn toàn nhân văn. Tuy nhiên, dưới lăng kính của một nhà phân tích kinh tế và hành vi, tôi nhìn nhận đó là một quy luật tất yếu của tự nhiên hơn là một kỳ tích siêu nhiên.

Hãy tưởng tượng bạn đang đứng trước một con thú dữ, hoặc đơn giản là cái bụng đói cồn cào. Bạn sẽ làm gì? Bạn sẽ chạy, sẽ lao động, sẽ làm bất cứ điều gì để tồn tại. Sự nghèo khó, thiếu thốn đóng vai trò như một "lực đẩy" khổng lồ sau lưng. Đó là cơ chế "chiến đấu hoặc bỏ chạy" (Fight or flight) được lập trình trong gen của loài người.

Đối với một người sinh ra trong hoàn cảnh khó khăn, nỗ lực học tập và làm việc không phải là một sự lựa chọn mang tính sở thích, đó là con đường độc đạo để thoát khỏi vũng lầy. Nếu họ không nỗ lực, họ sẽ bị đào thải. Vì vậy, tôi cho rằng nghèo mà nỗ lực là điều "đương nhiên phải thế". Ngược lại, nếu sinh ra đã nghèo khó mà còn lười biếng, thiếu chí tiến thủ, thì đó là sự từ chối quyền được sống tốt hơn của chính mình, và thực sự không có gì để bào chữa.

Trong đầu tư, tôi ví trường hợp này giống như các doanh nghiệp đang đứng bên bờ vực phá sản. Họ buộc phải tái cấu trúc, cắt giảm chi phí và đổi mới quyết liệt. Nếu không làm, họ chết. Động lực của họ đến từ nỗi sợ hãi về sự diệt vong.

2. Giàu vượt sướng: Cuộc chiến chống lại "Cái bẫy êm ái"

Nhưng câu chuyện của những người sinh ra ở "vạch đích", hay chúng ta thường gọi là con nhà giàu, lại hoàn toàn khác. Đây là nơi mà tôi tin rằng bản lĩnh con người được thử thách nghiệt ngã nhất.

Tại sao tôi lại nói "Vượt sướng" đáng khen hơn? Bởi vì kẻ thù của họ không hiện hình rõ ràng như cái đói hay cái nghèo. Kẻ thù của họ là sự êm ái, là vùng an toàn bọc nhung lụa, là những cám dỗ vật chất luôn sẵn sàng phục vụ tận nơi.

Một đứa trẻ sinh ra trong gia đình giàu có sở hữu mọi điều kiện để… hư hỏng. Chúng không có áp lực cơm áo gạo tiền thúc ép mỗi sáng thức dậy. Chúng có thể chọn ngủ nướng thay vì dậy sớm đọc sách, chọn những cuộc vui thâu đêm thay vì dùi mài kinh sử, chọn hưởng thụ thay vì lao động. Mọi nguồn lực để thỏa mãn sự lười biếng đều có sẵn trong tầm tay.

Vậy mà, nếu một người đứng giữa rừng cám dỗ đó vẫn giữ được cái đầu lạnh, vẫn kỷ luật sắt đá để học giỏi, làm việc chăm chỉ và khiêm tốn, thì đó là một nỗ lực phi thường. Động lực của họ không đến từ bên ngoài (nỗi sợ đói nghèo), mà đến từ nội lực bên trong (lòng tự trọng và khát vọng cống hiến).

Họ giống như những tập đoàn Blue-chip hàng đầu (như Vinamilk hay FPT tại Việt Nam, hay Apple, Microsoft trên thế giới). Khi đã đứng trên đỉnh cao, có lượng tiền mặt khổng lồ, việc duy trì động lực tăng trưởng 2 con số khó khăn hơn gấp vạn lần so với một công ty khởi nghiệp. Họ phải chiến đấu với sức ì của bộ máy, sự tự mãn của nhân viên và sự bão hòa của thị trường. Một doanh nghiệp lớn mà không "ngủ quên trên chiến thắng", đó mới là đẳng cấp của quản trị.

3. Nghệ thuật sử dụng Nợ: Tự tạo áp lực để "Vượt sướng"

Từ góc nhìn trên, tôi muốn bàn về một công cụ tài chính mà nhiều người Việt Nam vẫn còn e ngại: Nợ.

Nhiều người quan niệm "không có nợ mới là tự do". Nhưng với kinh nghiệm  thương trường, tôi khẳng định: Nợ không xấu, nợ xấu hay tốt là do tư duy của người sử dụng. Nếu bạn biết dùng nợ làm đòn bẩy (Leverage) để hướng tới tự do tài chính, đó là nước đi của người giàu.

Quay trở lại câu chuyện của chính chúng ta – những người có thể chưa giàu nứt đố đổ vách nhưng cũng không còn ở mức nghèo đói cùng cực. Chúng ta rất dễ rơi vào trạng thái "lửng lơ": thu nhập vừa đủ sống, không chết đói nhưng cũng không giàu. Đây là cái bẫy nguy hiểm nhất, cái bẫy của sự trung bình (Mediocrity).

Lúc này, một khoản nợ thông minh (như vay mua nhà, vay đầu tư kinh doanh) chính là liều thuốc giải.

Tôi quan sát thấy, khi còn độc thân, làm bao nhiêu tiêu bấy nhiêu, động lực kiếm tiền thường rất thấp. Nhưng khi lập gia đình, và đặc biệt là khi đặt bút ký vào hợp đồng vay mua ngôi nhà đầu tiên, tư duy của một người đàn ông thay đổi hoàn toàn.

Khoản nợ ngân hàng đóng vai trò như một "con hổ nhân tạo" đuổi theo sau lưng. Nó tạo ra một áp lực tích cực (Eustress), buộc não bộ chúng ta phải vận động hết công suất.

• Chúng ta không dám lười biếng trong công việc.

• Chúng ta tìm cách gia tăng thu nhập, tìm kiếm các nguồn tiền phụ.

• Chúng ta chi tiêu có kế hoạch hơn, cắt giảm những thú vui phù phiếm.

Chính áp lực trả nợ đúng hạn biến một người từ chỗ "làm công ăn lương" thụ động trở thành một nhà quản lý dòng tiền chủ động. Như trường hợp của chính tôi, khoản vay mua nhà không phải là gánh nặng, mà là động lực để tôi nỗ lực gấp đôi, gấp ba, để rồi khi nhìn lại, tài sản ròng (Net Worth) của tôi tăng trưởng nhanh hơn nhiều so với việc cứ tà tà tiết kiệm đủ tiền mới mua.

4. Lời kết cho thế hệ nhà đầu tư mới

Thị trường tài chính Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển vàng son nhưng cũng đầy biến động. Dù bạn xuất thân từ hoàn cảnh nào, "con nhà nghèo" hay "con nhà giàu", thị trường cũng sẽ không thiên vị bạn. Bảng điện tử xanh hay đỏ không phụ thuộc vào gia thế của bạn, mà phụ thuộc vào trí tuệ và kỷ luật.

• Nếu bạn xuất thân nghèo khó: Hãy tận dụng ngọn lửa sinh tồn đó để bứt phá, nhưng hãy học tư duy quản trị rủi ro của người giàu để giữ được thành quả.

• Nếu bạn xuất thân giàu có: Hãy trân trọng xuất phát điểm đó, nhưng hãy tự tạo ra những "khoản nợ" trách nhiệm, những áp lực nhân tạo để rèn luyện bản lĩnh "vượt sướng". Đừng để sự thoải mái bào mòn ý chí.

Và cuối cùng, hãy nhớ rằng: Nợ là con dao hai lưỡi, nhưng trong tay một người có tư duy, nó là thanh gươm sắc bén để xẻ dọc con đường đi đến tự do tài chính. Đừng sợ áp lực, vì kim cương chỉ được tạo ra dưới áp lực khổng lồ mà thôi.